Khi tìm hiểu Yes, and là gì, bạn có thể hiểu gọn trong một câu: đó là nguyên tắc nền tảng của kịch ứng tác, nơi bạn đón nhận ý tưởng bạn diễn vừa đưa ra (Yes) và góp thêm một chi tiết mới để câu chuyện đi tiếp (And). Ở Saigon Improv House, tụi mình gọi đây là tinh thần “Ừ, và…” mỗi khi bước lên sàn tập không kịch bản.
Nhiều bạn lần đầu ghé lớp của Vân Possible thường lo mình chưa biết diễn hay sợ đứng trên sân khấu mà đầu óc trống rỗng. Thật ra, bạn chưa cần chuẩn bị trước lời thoại nào cả. Mọi thứ trên sàn tập đều bắt đầu từ hai chữ ngắn gọn này.
Yes, and là gì?
“Yes, and…” (hay “Ừ, và…”) gồm hai bước đi liền nhau: “Yes” là mở lòng chấp nhận tình huống hoặc lời thoại đồng đội trao cho mình, còn “and” là bồi đắp thêm ý tưởng của bạn dựa trên nền tảng đó. Hai người cùng đồng thuận và đặt từng viên gạch nối tiếp nhau để dựng nên một cảnh diễn hoàn toàn ngẫu hứng.
Khi tụi mình chơi bộ môn kịch ứng tác, không ai mang theo kịch bản dựng sẵn hay đạo cụ cầu kỳ. Câu nói đầu tiên của bạn diễn chính là lời mời mở màn. Khi bạn nói “Yes”, bạn cho đồng đội biết rằng bạn đã nghe thấy họ và trân trọng viên gạch họ vừa đặt xuống.
Nhưng nếu chỉ dừng ở việc gật đầu đồng ý, cảnh diễn sẽ đứng yên và toàn bộ gánh nặng nghĩ tiếp lại dồn lên vai người đối diện. Phần “and” xuất hiện để bạn bước vào chia sẻ trách nhiệm đó. Bạn thêm một thông tin mới, một cảm xúc hoặc một hành động cụ thể để làm rõ hơn bức tranh chung của cả hai.
Nền tảng của Kịch Ứng Tác là công thức “ừ, và…” – là khi ta không phủ định người đối diện mà đồng ý với họ và xây dựng thêm trên đó. Kết quả là một câu chuyện ngày càng giàu hơn thay vì đi vào ngõ cụt hoặc mâu thuẫn.
Saigon Improv House
Trong một bài viết của Vietcetera về kịch ứng tác, tác giả có đưa ra một ví dụ rất dễ hình dung về cảnh diễn trên sao Hoả. Giả sử bạn diễn mở lời rằng cả hai đang đứng trên sao Hoả. Nếu bạn phủ nhận và bảo hai đứa đang ngồi ở quán cà phê, bối cảnh vừa chớm nở đã bị xoá sạch. Ngược lại, nếu bạn xác nhận cả hai đang ở trên sao Hoả và báo thêm rằng bình dưỡng khí của mình đang rò rỉ, câu chuyện lập tức có thêm tình huống để phát triển tiếp.
Vì sao Yes, and là bài học đầu tiên của kịch ứng tác?
Tụi mình luôn học “Yes, and…” ngay từ buổi đầu tiên vì nếu thiếu sự đón nhận này, mọi cảnh diễn không kịch bản sẽ lập tức đứt mạch. Khi một người nói “No” (từ chối thẳng) hoặc “Yes, but…” (đồng ý cho lệ rồi bẻ lái), dòng chảy sáng tạo chung sẽ khựng lại ngay trên sân khấu.
Trong giao tiếp hàng ngày, phản xạ nói “Không” hoặc “Ừ, nhưng mà…” thường xuất phát từ tâm lý muốn bảo vệ vùng an toàn của riêng mình. Khi đứng trước một tình huống bất ngờ chưa có sự chuẩn bị, con người rất dễ bật khiên phòng vệ, đặt câu hỏi dồn dập hoặc cố giải thích dài dòng để giữ thế chủ động. Trên sân khấu ứng tác, thói quen đó vô tình khiến bạn diễn cảm thấy bị bỏ rơi giữa chừng.
Bài học đầu tiên mỗi người đi học ứng tác thường được học là YES AND: lắng nghe, đón nhận ý kiến của người đối diện và xây dựng tiếp trên đó. Nghe đơn giản mà rất quan trọng và có khả năng tạo ra điều kỳ diệu. Vì khi bạn dành thời gian để sự chú tâm lên người đối diện với sự lắng nghe và tôn trọng, bạn đã là một con người ‘con người’ hơn rồi
Vân Possible
Khi cả lớp cùng thống nhất nguyên tắc “Yes, and…”, một không gian an toàn tâm lý được hình thành. Bạn biết rõ dù mình có đưa ra một ý tưởng ngô nghê hay vụng về đến đâu, người đứng đối diện vẫn sẽ mỉm cười đón lấy và cùng bạn xây tiếp. Nhờ niềm tin rằng đồng đội luôn nâng đỡ và làm cho nhau trông tuyệt vời hơn, mỗi người mới dám bước ra khỏi đầu mình và hiện diện trọn vẹn trong khoảnh khắc đó.
Yes, and không có nghĩa là đồng ý mọi thứ
Thực hành “Yes, and…” là chọn thái độ cởi mở để đón nhận thực tế đang diễn ra và cùng tìm hướng đi tiếp, hoàn toàn khác với việc gật đầu thụ động trước mọi yêu cầu. Sự đồng thuận trong kịch ứng tác luôn đi kèm với ranh giới an toàn và sự tôn trọng không gian cá nhân của mỗi người.
Nhiều người mới nghe tên nguyên tắc này thường băn khoăn liệu mình có phải chiều theo những điều trái với giá trị bản thân hay chịu đựng những tình huống thiếu an toàn hay không. Bàn về hiểu lầm phổ biến này, bài viết trên tạp chí Vietcetera đã nhận định rất rõ rằng “Tất nhiên, “Yes, and…” không có nghĩa là bạn phải đồng ý với mọi thứ, không phải lúc nào cũng “gật đầu cho xong chuyện”.” Tinh thần cốt lõi ở đây là sự can đảm nhìn nhận cả những điều bất ngờ, chưa hoàn hảo đang xảy đến, rồi chủ động góp phần xử lý tình huống đó theo hướng tích cực hơn.
Một hiểu lầm khác mà tụi mình hay gặp là nghĩ rằng lên sân khấu ứng tác chỉ cần “nghĩ gì nói đại”, hoặc phải là người thật hoạt ngôn, hài hước, biết “thả miếng” mới theo kịp bạn diễn. Thực tế trên sàn tập lại đi theo chiều ngược lại.
Sự thật là: không có kịch bản (unscripted) khác với không có sự chuẩn bị (unprepared). Các ‘improviser’ có thể ứng biến trên sân khấu là vì họ đã dành nhiều giờ trên sàn tập. Những cảnh ứng tác xuất sắc không đến từ việc một người nghĩ ra những ý tưởng đặc biệt hoặc khác thường, mà đến từ việc luyện tập sự chậm lại, chú tâm và dám chân thật.
Vân Possible
Ở lớp học của tụi mình, tiếng cười tự nhiên nhất luôn nảy sinh từ những phản ứng chân thành. Như Vân vẫn thường nhắn nhủ với các bạn học viên mới: “Bạn không cần vui tánh hay nhanh nhảu, bạn cần hiện diện 100%, là chính mình và tập trung là được.” Khi bạn lắng nghe đủ sâu và gỡ bỏ áp lực phải tỏ ra thông minh, câu trả lời phù hợp nhất sẽ tự khắc xuất hiện.
Tập Yes, and trên sàn tập và sân khấu
Tại Saigon Improv House, tụi mình rèn luyện phản xạ “Yes, and…” thông qua các trò chơi tương tác trực tiếp thay vì ngồi ghi chép lý thuyết. Mỗi bài tập được thiết kế như một phòng tập thể lực cho sự chú tâm, giúp người chơi làm quen với những yếu tố bất ngờ từ đồng đội và khán giả.
Dưới đây là ba trò chơi quen thuộc mà học viên và diễn viên của tụi mình thường thực hành trên sàn tập cũng như trong các đêm diễn:
- Game câu nói bốc từ chiếc nón (Câu nói ngày xưa): Trước khi cảnh diễn bắt đầu, khán giả viết sẵn những câu nói ngẫu nhiên vào các mảnh giấy nhỏ rồi thả vào một chiếc nón. Hai diễn viên bước vào cảnh với mối quan hệ do khán giả gợi ý. Đang diễn đến cao trào, người chơi sẽ bốc ngẫu nhiên một tờ giấy trong nón đọc to lên, hoặc nghe người dẫn chương trình đọc một câu bất kỳ, rồi lập tức “Yes, and…” để lồng ghép câu nói đó vào mạch chuyện sao cho thật hợp lý.
- Game ứng tác viết thư: Khán giả chọn một mối quan hệ cho hai người chơi để họ cùng viết thư gửi cho nhau ngay trên sân khấu. Trong lúc vừa đọc vừa viết lá thư không kịch bản, mỗi khi diễn viên đưa tay lên chạm trán, khán giả bên dưới sẽ hô to những từ ngữ hoàn toàn ngẫu nhiên. Người chơi cần bình tĩnh đón nhận ngay từ vừa nghe được và đưa vào câu văn đang viết dở để bức thư tiếp tục trôi chảy.
- Game nói đúng số từ được cho: Khán giả đặt ra một tình huống cụ thể và quy định một con số riêng cho từng diễn viên. Trong suốt cảnh diễn, mỗi lượt mở lời, người chơi chỉ được phép nói đúng số lượng từ đã được giao. Giới hạn này buộc mỗi người phải lắng nghe trọn vẹn từng chữ của bạn diễn, bỏ qua thói quen giải thích dài dòng và chắt lọc thông tin để bồi đắp cho cảnh diễn.
Qua những trò chơi tưởng chừng đơn giản ấy, phần “nhà phê bình nội tâm” vốn hay phán xét đúng sai trong đầu mỗi người sẽ dần dịu xuống, nhường chỗ cho sự linh hoạt và niềm vui đồng sáng tạo.
Yes, and ngoài đời: công việc, lớp học, chính mình
Khi bước ra khỏi phòng tập, “Yes, and…” trở thành một thái độ sống giúp tụi mình lắng nghe sâu hơn trong công việc, bớt căng thẳng trước những biến động và dịu dàng hơn với chính mình. Nhiều bạn tìm đến lớp chỉ mong xả stress sau giờ làm, nhưng thứ mang về lại là cách kết nối mới với những người xung quanh.
Trong những câu chuyện học viên chia sẻ lại với tụi mình sau khoá học, mỗi người đều tìm thấy một điểm chạm riêng với nguyên tắc này trong đời sống hàng ngày:
Là một cô giáo cũng vậy, học trò của mình đang ở trong tuổi dậy thì, có những biểu hiện, những thay đổi rất bất ngờ, mình thường xuyên phải trải qua quá trình ứng tác trong khi làm việc với các bạn. Khi học xong, mình nhận ra khi mình cần ở trong tâm thế sẵn sàng đón nhận mọi thử thách bất ngờ và mỗi kết quả đều mang theo thông điệp và ý nghĩa riêng. Mình có thể lúng túng nhưng hãy dũng cảm để thử và “được sai”.
Ngân Bùi, giáo viên dạy kịch cho thanh thiếu niên khó khăn về phát triển trí tuệ
Kịch Ứng Tác dạy mình một nguyên tắc cốt lõi: “YES, AND…” – luôn lắng nghe, đồng ý và cùng nhau xây dựng tiếp điều mà bạn diễn đưa ra. Nếu tưởng tượng như xây một ngôi nhà, thì mỗi người trong lớp là người đặt thêm một viên gạch, cùng nhau, tạo nên điều gì đó chung và bất ngờ… và mình đã mang điều đó vào cuộc sống hàng ngày.
Tường Uyển, làm PR
Sau mấy tháng học, mình tự tin, phản xạ tốt và linh hoạt hơn. Trong cuộc sống hằng ngày, mình cũng tập được tính lắng nghe, cố gắng hiểu và tôn trọng ý kiến người khác
Thịnh Trần Vĩnh Sinh, nhân viên thiết kế, báo Tuổi Trẻ
Tinh thần đặt gạch xây nhà chung này cũng được Saigon Improv House mang vào môi trường công sở qua các buổi đào tạo kỹ năng giao tiếp, làm việc nhóm và lãnh đạo. Chẳng hạn như trong kỳ Kick-off Meeting năm 2022 của công ty dược phẩm Takeda tại Hạ Long, tụi mình đã cùng đội ngũ nhân sự trực tiếp thực hành “Yes, and…”, rèn luyện kỹ năng lắng nghe sâu và ứng biến linh hoạt trước thử thách. Bạn có thể xem thêm các chương trình workshop kịch ứng tác cho đội nhóm và doanh nghiệp mà tụi mình đã thực hiện cùng nhiều tổ chức khác nhau.
Từ những cuộc họp ở văn phòng cho đến bữa cơm gia đình, khi một người chịu chậm lại để thật sự nghe người kia nói gì, không khí đối thoại đã nhẹ nhàng đi rất nhiều.
Cái hay ở đây còn là, khi bắt mình phải thực sự lắng nghe, mình thấy đầu óc chậm lại, và… dễ thương hơn trong mắt người khác… Yes and, “If that is true, what else is true?”… Mình cảm thấy rất hào hứng để áp dụng nó từ mai… trước tiên là với sếp.
Ken, học viên
“yes and” với bất cứ điều gì cuộc sống thảy vào tay ta, rồi làm cho nó dễ thương và chơi với nó.
Vân Possible
Học Yes, and ở đâu tại Sài Gòn?
Nếu bạn muốn trực tiếp trải nghiệm cảm giác bước vào một không gian không phán xét và tập nói “Yes, and…” từ những bước căn bản nhất, bạn có thể bắt đầu với lớp kịch ứng tác Level 1 cho người mới tại Saigon Improv House. Lớp học dành cho bất kỳ ai từ khoảng 16 tuổi trở lên và hoàn toàn không yêu cầu kinh nghiệm diễn xuất trước đó.
Tụi mình giữ quy mô mỗi lớp nhỏ gọn khoảng 10–15 người để cô giáo cùng đội ngũ trợ giảng có thể quan sát, lắng nghe và đồng hành sát sao với từng cá nhân. Trong suốt các buổi học, cả lớp sẽ tạm cất điện thoại sang một bên, dành trọn hai tiếng đồng hồ để vận động, chơi các trò chơi ứng tác, tập gỡ bỏ chiếc khiên phòng vệ và cho phép mình “được sai” một cách an toàn.
Khép lại khoá học, cả lớp sẽ cùng nhau bước lên sân khấu thật trong đêm diễn tốt nghiệp (Class Show) trước sự cổ vũ của bạn bè và người thân. Đó là khoảnh khắc bạn nhận ra mình không cần phải sửa đổi bản thân thành một ai khác, chỉ cần hiện diện trọn vẹn và tin tưởng vào những viên gạch mà mình cùng đồng đội đang đặt xuống.